داروهای گیاهی خوانسار
كتيرا
به فارسي «كتيرا» ناميده مي شود. به فرانسويGomme adragante و به انگليسي Tragacanth و به عربي «كثيرا» گفته مي شود. شيرة گياهي است كه بيشتر از گياهاني از جنس Astragalus از خانوادة Leguminosae به نام عمومي «گون» گرفته مي شود.
مشخصات گياه گون
گياه گون را به فرانسوي Astragale و Tragacanthe و به انگليسي Astragale يا Tregacanth و Milkveteh مي نامند. گونه هاي مختلفي داردكه به صورت درختچه يا گياهان علفي چند ساله و يكساله مي باشند. تعداد گونه هاي آنها از 200 متجاوز است عموماً در مناطق استپي و كوهستاني ايراني مي رويند و غالب آنها خاردار هستند . در ايران به طور كلي آنها را «گون» نامند و در كتب طب سنتي اين گياهان با نام عربي «محلب العقاب» و «اصابع العروس» آمده است.
از تعداد زيادي از آنها صمغ كتيرا استخراج مي شود كه از لحاظ اقتصادي بسيار اهميت دارند زيرا كتيرا مورد مصرف دارويي و صنعتي فراواني دارد. بعضي از اين گياهان به علت جذب مادة سلنيوم از خاك سمي هستند و با پي بردن به وجود سلنيوم در اين گياهان به وجود اورانيوم در محل رويش آنها پي مي برند. از نوعي گياه گون گز خوانسار گرفته مي شود كه شرح آن در قسمت مخصوص گز خوانسار در جلدهاي ديگر اين مجموعه آمده است. اسامي علمي تعدادي از گونهاي معروف كه در ايران مي رويند به شرح زير است:
1- Astragalus adscendens Boiss. & Hauss kn. در چهار محال، خوانسار، انتشار دارد. درختچه اي است كوچك شاخه هاي آن خوابيده و چتري و برگهاي آن 6-4 جفت برگچه دارد. از اين درختچه گز خوانسار گرفته مي شود كه در بخش گزها شرح داده شده است. از اين گون مانند اغلب گونها كتيرا نيز گرفته مي شود.
2- گون سفيد A.gossypinus Fisch. Var filagineus Boiss ، درختچه اي است با خارهاي زرد، برگها داراي 7-4 برگچه بيضي، نوك تيز و در نقاط استپي كشور مانند دامنه هاي البرز و كرج ديده مي شود. از اين گونه كتيراي بسيار مرغوبي استخراج مي شود كه از كتيراهاي سفيد مرغوب است.
3- Astragalus acutus Bge ، درختچه اي است بزرگ خاردار و برگهاي آن داراي 7-5 جفت برگچه است. اين گون در فارسي و در دامنه هاي مرتفع كوه دنا ديده مي شود.
4- A.brachycalyx Fisch درختچه اي است كه در ارتفاعات خوانسارديده مي شود. برگهاي آن 9-5 جفت برگچه دارد.
5- A.calliphysa Bge درختچه اي است كه در بيابانهاي بين يزد و كرمان ديده مي شود. گياهي است خاردار با كركهاي سفيد، برگهاي آن 3-2 جفت برگچه دارد.
6- A.dolius Boiss. & Hausskn دركردستان، اورامان مي رويد. داراي خارهاي بلند و انبوه است و برگهاي آن داراي 4 جفت برگچه فاصله دار مي باشد.
7- A.glaucacanthos Fisch اين گون با نام محلي «اسي گون» شناخته مي شود . درختچه اي است كه در كرج، اصفهان، و حوالي خوانسارديده مي شود. گياهي است خاردار با خارهاي طويل. برگهاي آن داراي 4-3 جفت برگچه است.
8- A.kurdicus Boiss. اين درختچه در ارتفاعات كردستان و مناطق جنوبي ايران در بوشهر انتشار دارد.
9- A.echidna Bge درختچه اي است در ارتفاعات مركزي شرقي ايران ديده مي شود. شاخه هاي آن قطور، خاردار و برگهاي .
واز نظر توليد محصول كتيرا بيشتر از سايرين قابل توجه هستند، از آن جمله: A.gossypinus, A.verus و A.gummifer از نظر كتيراي سفيد و A.parrowianus و چند گونة ديگر از جمله A.creticus Lamk. كه در ايران ديده نشده است و همچنين A.pseudoparrowianus از نظر كتيراي زرد.
مشخصات صمغ كتيرا
كتيرا صمغي است كه از ساقة گون گرفته مي شود. اين صمغ خودبخود و يا معمولاً بر اثر شكافي كه به ساقة گون وارد مي شود جاري مي گردد و پس از مدت كوتاهي خشك مي شود كه آن را جمع آوري كرده و به دو صورت عمده در بازار عرضه مي كنند. يك نوع كتيراي زرد است كه مانند تارها و يا نوارهاي پيچيده و دودي به شكل است و ديگر كتيراي سفيد است كه به شكل پارچةعريضي مي باشد و اطراف يا وسط آنها برآمده است.
تركيبات شيميايي
كتيرا داراي 15-10 درصد آب، 4-3 درصد مواد معدني و 3 درصد نشاسته است. كتيرا ماده اي است بي بو كه 70-60 درصد آن را آب حل نمي شود ولي با جذب رطوبت به صورت لعاب چسبنده اي در مي آيد كه ذرات نشاسته در داخل آن محسوساً ديده مي شود. در كتيرا به طور كلي دو نوع مادة مؤثر قابل توجه وجود دارد يكي ماده اي است كه در آب محلول است به نام تراگاكانتين، دوم ماده اي است كه در آب بخصوص آب سر غير محلول است و باسورين ناميده مي شود. تراگاكانتين متشكل است از اورونيك اسيد كه به چند مولكول قند آرابينوز متصل است. باسورين شامل گالاكتورونيك اسيد متصل به قندهاي گالاكتوز و كسيلوز مي باشد.
كتيرا از نظر شيميايي مخلوطي است از تعدادي پلي ساكاريد وزن مولكولي كتيرا بالغ بر هشتصد هزار است.
خواص – كاربرد
از نظر طبيعت صمغ كتيرا، حكماي طب سنتي اتفاق نظر ندارند. عدة زيادي آن را از نظر گرمي و سردي معتدل و از نظر رطوبت آن را مرطوب و حتي مرطوب تر از صمغ عربي مي دانند، ولي عدة ديگري از حكما معتقدند كه طبيعت كتيرا سرد و خشك است . از نظر خواص معتقدند كه كتيرا غليظ كنندة خون و مواد رقيقه و به طور كلي نرم كننده است وحدت اخلاط و حدت داروهاي گرم را كه خورده مي شود، تسكين مي دهد و معده را تقويت مي بخشد، نظر به اين خاصيت كتيرا است كه در توصيه هاي دارويي طب سنتي غالباً آماده است كه داروهاي خيلي گرم و شديد با كتيرا خورده شود. كتيرا كمي ملين و مسهل است. مخلوط با لعابها و داروهاي مناسب براي زخمهاي چشم، دردهاي چشم ، و ورم ملتحمه مفيد است. مصرف گرد آن نيز در اين موارد نافع است و از صمغ عربي در موارد اكتحال مؤثر تر است. اگر كتيرا با شير تازة بز خورده شود براي بند آوردن خونروي از سينه و ساير اعضاي داخلي، سرفه، خشونت سينه و حلق و زخمهاي ريه، گرفتگي آواز نافع است و اگر با عسل مخلوط كرده از آن چسب درست كنند و حبها را در دهان نگه داشته و آب آن را فرو برند براي ناراحتي هاي سينه نافع است. اگركتيرا مخلوط با داروهاي مناسب خورده شود براي تقويت روده، تسكين درد كليه و مثانه، زخم مثانه و مجاري بول مفيد است و اگر آن را با مغز بادام شيرين، نشاسته و شكر مخلوط كنند، بسيار چاق كننده و مقوي است . اگر لعابهاي مناسب مخلوط به موي ماليده شود از دو تا شدن مو جلوگيري مي شود. مقدار خوراك آنها تنها و يا با داروهاي مختلفه از 25-5 گرم مي باش
بديهي است گراني دارو باري مضاعف را به دوش خانواده هايي مي گذارد که حداقل يک بيمار در منزل داشته باشند. اما متاسفانه مسؤولان سلامت کشور هر از گاهي از تريبون رسمي کشور ادعا مي کنند که دارو گران نشده است و نمي شود و گاهي نيز خبر از پوشش بيمه اي داروها مي دهند اما حقيقت اين است که بين آنچه که مردم و به طور کلي بيماران با آن دست و پنجه نرم مي کنند با آنچه که مسؤولان مي گويند تفاوت معناداري وجود دارد. 
